1η Δεκεμβρίου 1893 με το παλαιό ημερολόγιο. Η Ελλάδα πάγωσε μόλις εξερράγη η βόμβα της πτώχευσης δια στόματος του πρωθυπουργού της. Ο Χαρίλαος Τρικούπης εξεστόμισε την εξαιρετικά επίκαιρη και για την παρούσα συγκυρία δήλωσή του «Δυστυχώς πτωχεύσαμε» που συνοδεύει σαν μελανή κηλίδα την πολιτική του ιστορία. 

Τα οικονομικά της χώρας και τότε και από τότε σε άθλια κατάσταση. Υπερδανεισμός πολεμικές δαπάνες, αφόρητοι φόροι, στέρεμα της παραγωγής, φτώχεια κι ανεργία.

1 1 6  χ ρ ό ν ι α    π ι σ ω γ ύ ρ ι σ  μ α   

Σαν να μην πέρασαν ποτέ  εντεκάμισι δεκαετίες... Τίποτα, βέβαια, δεν είναι όπως παλιά.  Παρά ταύτα για να επικαλεστούμε και τον εύστοχο στίχο «όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν». Το φάντασμα της πτώχευσης δραπέτευσε από το στοιχειωμένο κάστρο του και περιπλανιέται ενσπείροντας φόβο, πανικό και καταστροφολογία, όχι αδικαιολόγητα πάντως. 

Ο πρώτος και τελευταίος ξέγνοιαστος στην ιστορία παραμένει ο αιώνιος Παρθενώνας που στο διάβα 2.500 χρόνων καμιά  κρίση δεν κατάφερε να τον λυγίσει. Οι ελπίδες εναποτίθενται μπρος τα πόδια του πάλι. Στον άγιο του τουρισμού, της ναυτιλίας και του ρωμέϊκου τσαγανού.

Ευτυχής παραμένει και αυτός που έχει πάρει διαζύγιο με την τηλεόραση εφαρμόζοντας το βιβλικό «μακάριοι οι μη ιδόντες...».

Όλο φτάσαμε να απευχόμαστε τα χειρότερα.  Οι έγνοιες μεγάλωσαν, τα αδιέξοδα και τα ελλείμματα σε προσωπικό και κρατικό επίπεδο διογκώθηκαν επικίνδυνα. Σε πλεονεκτικότερη θέση είναι μόνο όσοι επιμένουν να αγνοούν την κατάσταση, ηθελημένα ή όχι, απαλλαγμένοι από τον εναγώνιο προβληματισμό: Τι μας ξημερώνει αύριο;  

Μπορεί οι πιο ψύχραιμοι να αποδειχτούν συνετότεροι. Σίγουρα γλιτώνουν το ψυχολογικό στραπατσάρισμα και δεν εκτίθενται στη βλαβερή επίδραση της θλιβερής ειδησεογραφίας και της τηλεκατάθλιψης.  Ο λαός μαζί με τα λεφτά χάνει και τη χαρά του. Το κόστος και των δύο αυτών απωλειών είναι δυσαναπλήρωτο και χρεώνεται στο DNA των απογόνων μας.


 
Το αρχαίο ρητό: «έξις δευτέρα φύσις» (η συνήθεια είναι η δεύτερη φύση του ανθρώπου) περιέχει σημαντική δόση αλήθειας. Ο άνθρωπος που δεν έχει εξοικειωθεί με τις αλλαγές είναι δύσκολο να αλλάξει.

Με την προσδοκία να  αποτελέσει ανασταλτικό παράγοντα ενάντια στο ισοπεδωτικό κλίμα της γενικής αναστάτωσης περί επικείμενης ή ήδη επελθούσας πτώχευσης παραθέτουμε ακολούθως το αδιαμφισβήτητο  ιστορικό συμπέρασμα: 

 

Καμιά κρίση, τουλάχιστον μέχρι τώρα, δεν διήρκεσε για πάντα. Και οι χειρότερες  καταρρεύσεις σε εποχές πολέμων, κατοχής,  εμφύλιας διαμάχης ή οικονομικής ύφεσης, ανεξάρτητα από τη διάρκειά τους,  ξεπεράστηκαν συν τω χρόνω.


Καμιά κρίση, τουλάχιστον μέχρι τώρα, δεν διήρκεσε για πάντα. Και οι χειρότερες  καταρρεύσεις σε εποχές πολέμων, κατοχής,  εμφύλιας διαμάχης ή οικονομικής ύφεσης, ανεξάρτητα από τη διάρκειά τους,  ξεπεράστηκαν συν τω χρόνω.

Η δυσκολία, μάλλον, δεν εντοπίζεται στην κρίση αυτή καθ΄ εαυτή όσο στην προσαρμοστικότητα των  ανθρώπων  στα νέα δεδομένα για τη διαχείριση της κρίσης.

Καθώς ο βαθμός προσαρμοστικότητας αντικατοπτρίζει το βαθμό της ευφυΐας μας καλούμαστε   να αποδείξουμε πως είμαστε ευφυείς ως λαός και ως άτομα . Αυτή τη φορά όχι απλά ευφυείς αλλά οικονομικά ευφυείς. 

Πέρα από την αναπροσαρμογή μισθών και συντάξεων προέχει ο επαναπρογραμματισμός  της κοσμοθεωρίας μας και ο επαναπροσδιορισμός της πορείας μας. Ως άτομα και ως έθνος. Χρειάζονται κότσια, ατσάλινα νεύρα, υπομονή και κατάλληλη οχύρωση στην προκειμένη περίπτωση.

Ακόμη και οι αποτυχίες  μπορούν να αποτελέσουν πηγή  για άντληση έμπνευσης. Οι Γερμανοί για παράδειγμα πήραν δυο μεγάλες αποτυχίες, όπως το Νταχάου και το «τείχος της ντροπής» και τις μετέτρεψαν σε τουριστικά αξιοθέατα που τους αποφέρουν εκατομμύρια.

Με τα τύμπανα της πτώχευσης να ηχούν ολούθε έχει καλλιεργηθεί τέτοιο κλίμα φοβίας που οι περισσότεροι έχουμε την εντύπωση πως πέφτει ο ουρανός στο κεφάλι μας. Ο μύθος του λαγού αναβιώνει σε όλη του την έκταση.  Ξεσήκωσε όλο το δάσος διαδίδοντας τη φήμη για επαπειλούμενη καταστροφή  γιατί του έπεσε ένα βελανίδι στο κεφάλι.  

Όχι πως δεν υπάρχει δόση αλήθειας.  Και μεγάλη μάλιστα. Μα περισσότερο  κι από τα εισοδήματα του λαού σήμερα χρήζει προστασίας η ψυχολογία του πλήθους. Το κύμα της καταστροφολογίας δεν είναι ουρανοκατέβατο αλλά απέχει από το να πέσει  ο ουρανός στα κεφάλια μας.

Όλοι κρύβουμε ένα λαγό μέσα μας. Κι όλοι δειλιάζουμε όταν ο φόβος και η αμφιβολία σκοτεινιάζουν τη σκέψη μας. Κι όλοι είμαστε συνεχώς εκτεθειμένοι σε προμηνύματα πως ο ουρανός πέφτει στα κεφάλια μας.

Απόκριση στο πρόβλημα για την πτώχευση της Ελλάδας δεν αναμένεται άμεσα ούτε καν από τη σφαίρα  των μαθητευόμενων  μάγων. Αν ο κάθε  Γιούρι Γκέλερ  μπορούσε  να προβλέψει την κατάσταση της  χώρας σε ένα χρόνο από τώρα, για το 2011, δεν θα λύγιζε κουταλάκια στις τηλεοπτικές συναστρίες του αλλά τους ανεγκέφαλους οικονομικούς και άλλους ανελαστικούς εγκεφάλους που εξακολουθούν να  δείχνουν το δρόμο προς τον γκρεμό.

Οι Ιάπωνες πιστεύουν σε τρεις δυνάμεις. Στη δύναμη του ξίφους, στη δύναμη των πολύτιμων λίθων και στη δύναμη του καθρέφτη. Το πρώτο ερμηνεύστε το κατά το δοκούν. Το δεύτερο, ο πολύτιμος λίθος συμβολίζει τη δύναμη του χρήματος. Το τρίτο, ο καθρέφτης συμβολίζει τη δύναμη της αυτογνωσίας που είναι η πολυτιμότερη ανάμεσα στις τρεις. Οι Γιαπωνέζοι, μετά το Σωκράτη που προηγήθηκε όλων, αποδίδουν ύψιστη αξία στην αυτογνωσία. Ο Έλληνας οφείλει να κοιταχτεί στον καθρέφτη του και να συμμορφωθεί αντί να αμφισβητεί. Να ρίχνει μια ματιά κάθε τόσο και να ακολουθεί τη δική του σοφία έντιμα, απλά κι αληθινά.
 


Στην «Ελλάδα του μόχθου», ο γυρολόγος πραματευτής  κουβαλούσε στην καρότσα του όλα τα χρειαζούμενα για τις νοικοκυρές στα χωριά. Πηγή φωτογραφίας: Ριζάρειο Ίδρυμα - Ίδρυμα Στ. Νιάρχου, Συλλογή  Ν. Πολίτη
 

Ό λ ο ι  θ έ λ ο υ ν  το ν   Π α ρ ά δ ε σ ο
 μ α   κ α ν ε ί ς   δ ε ν   θ έ λ ε ι   ν α   π ε θ ά ν ε ι


Αν όμως δεν πεθάνουν: η αδιαφορία, η μεμψιμοιρία, ο ωχαδελφισμός, ο κρατισμός, η κλεπτομανία, η ψευτιά, η τεμπελιά, η τσαπατσουλιά κι όλα τα θανάσιμα ελαττώματα της φυλής, πρώτα μέσα στον καθένα μας χωριστά ώστε να αναγεννηθεί ο ενσυνείδητος και υπεύθυνος Έλληνας πολίτης, το κράτος δεν θα μπορέσει ποτέ να στηρίξει την αναγκαία αναδόμηση του σε έμψυχο  ανθρώπινο δυναμικό. Έτσι μόνο θα χτίσει νέα θεμέλια για τη βιωσιμότητα, τη συνέχεια και την εύρυθμη λειτουργία του. Στην αντίθετη περίπτωση το κάθε ημίμετρο θα συνεχίσει  να προκαλεί τη σαρκαστική επίφαση της φράσης: «Ώδινεν όρος και έτεκεν μυν»!

 


Ο Χαρίλαος  Τρικούπης 1897 επωνομασθείς από τους σατιρογράφους και Μπουρλότος ή Κανονιέρης ή Μιλόρδος ή Φορμπήχτης    σε γελοιογραφία του «Ρωμηού» ψάλλοντας τα κάλαντα κάτω απ΄ το κανόνι της πτώχευσης, το Δεκέμβρη του 1893.

Π ε ρ ι κ λ ή ς  κ α ι  Φ α σ ο υ λ έ τ ο ς 

Τη λήξη του δράματος με δυο ατάκες θα δώσουν δυο απίθανοι τύποι,  το αγαπημένο δίδυμο του Σουρή, οι εκφραστές της γνήσιας ρωμέικης ψυχής: Φασουλής και Περικλέτος.

Την εποχή της πτώχευσης του 1893, στου Ψυρρή,  καθισμένοι στα σκαμνιά έξω από ένα μπακάλικο έκαναν τη καθημερινή τους σπονδή στην αφρώδη ρετσίνα.
 
Με κατακόκκινες τις παρειές σκάρωναν σατιρικά ψηφίσματα, δόλωμα για την καυστική  πένα του  Σουρή σχετικά με το κανόνι της πτώχευσης. 

Σαν γνήσιοι, Ρωμιοί βουτηγμένοι στη μιζέρια τους, είχαν τον τρόπο να βρίσκουν το αντίδοτο στο κρασί, την κουβεντούλα και το χαβαλέ τους, αυτοπροστατεύοντας την ψυχολογία τους. Και δεν φαίνεται να χολοσκάγανε ιδιαίτερα. Μάλλον, υπερήφανοι αισθάνονταν που  Ανατολή και Δύση ασχολιόνταν με την επαίσχυντη χρεοκοπία της χώρας τους. 


 

Ε π ί λ ο γ ο ς

Ο Φασουλέτος με μια αδικαιολόγητη για την εποχή του ψυχική ευφορία  σήκωσε το ποτήρι και τσουγκρίζοντας με τον Περικλή, του έδειξε μια φράση στην εφημερίδα όπου ο καφετζής τους είχε ακουμπήσει το λιγοστό μεζέ. Έγραφε με έντονα γράμματα: 

«Η Ελλάς προώρισθαι να ζήσει και θα ζήσει»!

Και πράγματι, άντεξε για 116 χρόνια από τότε...
 
Κι είναι σα να ζωντανεύει μπρος στα μάτια μας η αστεία φιγούρα του Φασουλέτου που
 
μας  φωνάζει χειρονομώντας ρωμέικα:

«Επ! τι έγινε πατριώτες, δειλιάσαμε; 
 
 Θαρσείτε ωρέ!
 
«Η Ελλάς προώρισθαι να ζήσει και θα ζήσει»!

 Αν φυσικά το αποφασίσουμε όλοι εμείς...

 




Ιστορικό ποίημα που δημοσίευσε ο ποιητής Ευάγγελος Κουσουλάκος με το ψευδώνυμο «Πελαργός» τέσσερις μέρες μετά τη δήλωση Τρικούπη περί πτώχευσης.